Αρχαιολογικό Μουσείο Πύργου · Συλλογές

Μεταβυζαντινή περίοδος

Εξερευνήστε την καθημερινή ζωή, τις θρησκευτικές κοινότητες και τις εμπορικές σχέσεις της Ηλείας στα χρόνια της οθωμανικής και ενετικής κυριαρχίας.

Εισαγωγή

Το 1458 σηματοδοτεί μια καθοριστική στιγμή για την Πελοπόννησο, συμπεριλαμβανομένης της Ηλείας, με την οριστική κατάκτησή της από τον Μωάμεθ Β΄ και την ίδρυση του σαντζακιού του Μοριά. Έκτοτε, για περίπου τέσσερις αιώνες, η Ηλεία αποτέλεσε μέρος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, βιώνοντας τις διοικητικές, οικονομικές και κοινωνικές δομές που επιβλήθηκαν από τους νέους κυρίαρχους. Ωστόσο, η κυριαρχία αυτή δεν ήταν συνεχής, καθώς μεσολαβούν δύο περίοδοι ενετικής κατοχής (1463-1479 και 1685-1715), οι οποίες σηματοδοτούν αλλαγές στη διοίκηση και τις σχέσεις με τον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο, επηρεάζοντας και την Ηλεία.

Οι Οθωμανοί κυρίαρχοι, αναγνωρίζοντας την οικονομική της σημασία λόγω των πλούσιων γεωργικών της πόρων, κατέταξαν την Ηλεία ως τον σημαντικότερο καζά από τους πέντε στους οποίους διαίρεσαν διοικητικά την Πελοπόννησο. Εφάρμοσαν άμεσα κεντρικό έλεγχο μέσω του τιμαριωτικού συστήματος, σύμφωνα με το οποίο η γη ανήκε στον σουλτάνο ή σε Οθωμανούς αξιωματούχους, διαχωρίζοντας τους κατοίκους σε προνομιούχους “πιστούς” και σε “άπιστους” ραγιάδες, πολίτες δεύτερης κατηγορίας.

Η ενότητα παρουσιάζει τη λειτουργία των αγροτικών πρωτίστως οικισµών της περιοχής στο πλαίσιο της οθωµανικής αυτοκρατορίας, καθώς και επιµέρους όψεις του καθηµερινού βίου σε αυτούς. Τα εκθέματα αφηγούνται τη ζωή στην ενετοκρατούμενη και τουρκοκρατούμενη Ηλεία. Πρόκειται για κατάλοιπα των θρησκευτικών κοινοτήτων που συνοικούν στην Ηλεία την περίοδο αυτή, αντικείμενα που µαζί µε τα προϊόντα που διακινούνται, υποδεικνύουν την ύπαρξη εδώ µιας πολυπολιτισµικής κοινωνίας που επικοινωνεί εµπορικά και πολιτισµικά µε τα άλλα κέντρα της αυτοκρατορίας ή και µε τη ∆ύση.

Περιγραφή εικόνας

Brass cartridge box. Fighters carried their bullets in such boxes, worn on the selachi or weapon belt alongside their firearms, knives and swords. Donated from the area of Kourouta.

Περιγραφή εικόνας

Bowl of an Ottoman tobacco pipe (ΗΔ494). The bowl held the tobacco at the end of a çubuk, a long-stemmed pipe. Such bowls were made from fine clay or lightweight sepiolite. Their plant decoration became increasingly elaborate during the 18th century.

Περιγραφή εικόνας

A scene of everyday life in Ottoman Elis: smoking a long-stemmed pipe. Post-Byzantine period.

Περιγραφή εικόνας

The house of Sisinis, a notable of Gastouni and a leading figure in the Greek Revolution of 1821 in the Peloponnese.

Περιγραφή εικόνας

Six complete cannonballs and ten smaller fragments (ΗΜ1250), from Chlemoutsi Castle. Cast in heavy metal, the complete spherical projectiles measure 7–12 cm in diameter and have a small spherical void at their core. The fragments vary in size and shape.

Περιγραφή εικόνας

Jug (Π4131), missing much of its neck and probably trefoil rim. It has a thick crazed white glaze and a plant motif in purple and ochre on the body. Imported glazed ceramics from southern, central and northern Italy, dating from the 13th to the 18th century, attest to trade during the Principality of Achaea and subsequent Ottoman rule. From ancient Elis.

Περιγραφή εικόνας

Stone crucible (ΗΛ847), used for melting metal. Its tall body has a thick bottom, a flat base and a projecting spout. Metal deposits survive inside and traces remain on the exterior. Post-Byzantine period.

Περιγραφή εικόνας

Fragments of a bronze chain with a cross and a coin. Post-Byzantine period.

Περιγραφή εικόνας

Φωτογραφία της θεματικής ενότητας

Οικισμοί

Στην μεταβυζαντινή περίοδο, πλάϊ στους παλιούς οι οποιοι συνεχίζουν την πορεία τους, εμφανίζονται νέοι οικισμοί στην Ηλεία τόσο στα χρόνια της ενετοκρατίας όσο και της τουρκοκρατίας.

Με αυτούς, αλλά και με κάποιους νεοελληνικούς οικισμούς σχετίζονται πολλά αντικείμενα ενώ κάποια άλλα παραπέμπουν στον πόλεμο και τις περιόδους αναταραχών όσο και με τη ζωή στο σπίτι, τη διασκέδαση, τον καλλωπισμό και την ενδυμασία.

Γαστούνη

«Φημισμένος καζάς, με βαθμό τριακόσια άσπρα, είναι χάσι του πασά του Μοριά και βοεβοδιλίκι…. Είναι χωρισμένη σε τέσσερεις γειτονιές και έχει τέσσερις λατρευτικούς χώρους και διακόσια κεραμοσκέπαστα άνετα σπίτια με αμπέλια και κήπους.
Μέσα στην αγορά βρίσκονται το Παλιό και το Καινούριο Τζαμί. Ένας μεντρεσές, δύο σχολεία, εκατό καταστήματα, ένα χαμάμ, ένα χάνι και τέσσερις τεκέδες είναι όλα του τα κτίσματα….
Σε ολόκληρο το Βιλαέτι του Μοριά οι πιο παραγωγικές πηγές είναι αυτή της Γαστούνης και οι κοιλάδες του Άργους, του Άλος και του Λάκος. Η Γαστούνη όμως τις ξεπερνά όλες. Πουθενά στον κόσμο δε βρίσκεις τέτοιο μέλι, λάδι, τέτοια φρούτα, κεράσια και ρόδια.
Οι κάτοικοι του τόπου μιλούν όλοι ελληνικά. Οι ντόπιοι μουσουλμάνοι είναι όλοι τους φτωχοί, μα φιλόξενοι. Οι ρεαγιάδες είναι Ρωμιοί άπιστοι και φορούν στο κεφάλι ταρτούτι, που μοιάζει με άσπρο καπέλο, ενώ οι γυναίκες τους τυλίγουν το κεφάλι με ένα λευκό ύφασμα σα σαρίκι. Είναι πάντα χαμογελαστές και έχουν καλυμμένα τα μαλλιά τους για να μη φαίνονται».Μαρτυρία του Τούρκου περιηγητή Εβλιά Τσελεμπί .17ος αι.ώνας.

Περιγραφή εικόνας

The Church of Saint Blaise stands at Dafni, in the municipality of Ilida, near Amaliada. It was the church of a small Post-Byzantine monastery dependent on Docheiariou Monastery on Mount Athos. Dating to the 17th century, it is a compact cross-shaped building with a polygonal dome and distinctive architectural decoration. Part of its wall paintings survives. It now serves as a rural chapel, with its annual feast on 11 February.

Περιγραφή εικόνας

Church of Saint Blaise at Dafni, municipality of Ilida.

Περιγραφή εικόνας

The Monastery of Panagia Eleousa stands in a deep green ravine near Lygia, close to Vartholomio. Its foundation is traditionally placed in the 9th century. According to local tradition, its name derives from an icon of the Virgin found in a nearby cave and invoked as Eleousa, the Merciful, for the protection of local people. A restored tower survives within the monastery enclosure alongside the church.

Θρησκεία

Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, το διοικητικό σύστημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ενσωμάτωνε τους κατακτημένους πληθυσμούς μέσω ενός πλαισίου που βασιζόταν στη θρησκεία. Οι χριστιανοί, γνωστοί ως Rum, εντάσσονταν σε ένα ξεχωριστό θρησκευτικό-διοικητικό σύστημα, το οποίο είχε ως κεντρική μορφή τον Οικουμενικό Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης. Ο Πατριάρχης είχε διττό ρόλο: από τη μία πλευρά ήταν ο θρησκευτικός ηγέτης των Ορθοδόξων Χριστιανών και από την άλλη εκπροσωπούσε τους υπόδουλους χριστιανούς ενώπιον του σουλτάνου.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία απέκτησε σημαντική πολιτική και κοινωνική επιρροή, καθώς λειτουργούσε ως θεσμός που διασφάλιζε τη συνοχή και την ταυτότητα των χριστιανικών κοινοτήτων. Διατήρησε την ελληνική γλώσσα, την παιδεία και τα πολιτιστικά στοιχεία της βυζαντινής παράδοσης, που συνέχισαν να καλλιεργούνται παρά τις αντίξοες συνθήκες.

Αυτό το σύστημα λειτούργησε διττά. Από τη μία πλευρά, οι χριστιανικοί πληθυσμοί διατηρούσαν την ταυτότητά τους μέσα από την Εκκλησία, η οποία έγινε φορέας της ελληνικής παράδοσης και πολιτισμού. Από την άλλη, η στενή σύνδεση της Εκκλησίας με την οθωμανική διοίκηση περιόρισε τις δυνατότητες αντίστασης. Ωστόσο, μακροπρόθεσμα, αυτή η σύνδεση συνέβαλε καθοριστικά στη διατήρηση της ελληνικής εθνικής συνείδησης, αποτελώντας τη βάση για την εθνική αφύπνιση κατά τον 18ο και 19ο αιώνα.

Άνθρωποι, ιδέες, επικοινωνία

Ανάμεσα στις ελληνικές περιοχές της ηπειρωτικής χώρας, η Πελοπόννησος ευνοήθηκε ιδιαίτερα κατά την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας, χάρη στη γεωγραφική της θέση και τα σημαντικά λιμάνια της. Οι εμπορικές σχέσεις με την Ιταλία, και ειδικότερα με τη Βενετία, που κατείχε πολλά από τα κύρια ελληνικά κέντρα, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξή της.

Όπως φαίνεται από τη χρήση νομισμάτων και τα εισαγόμενα αγαθά, οι κάτοικοι της Ηλείας ασχολούνταν με το εμπόριο τόσο εντός της Αυτοκρατορίας όσο και με τη Δύση. Μέσα από τη διακίνηση προϊόντων, έρχονταν σε επαφή με διαφορετικές παραδόσεις και πρακτικές. Για παράδειγμα, υπήρχε ενεργή εμπορική δραστηριότητα από το λιμάνι της Γαστούνης προς τη Βενετία και τα νησιά του Ιονίου που βρίσκονταν υπό βενετική κυριαρχία.

Στη μεταβυζαντινή περίοδο, η Ηλεία αποτελεί σημείο συνάντησης διαφορετικών φυλών και δογμάτων. Η ενότητα αυτή περιλαμβάνει εκθέματα που μαρτυρούν την παρουσία αυτών των πληθυσμών στην περιοχή, καθώς και τις εμπορικές σχέσεις που ανέπτυξαν οι κάτοικοι με τη λεκάνη της Μεσογείου.

Περιγραφή εικόνας

Μαρμάρινη ταφική πλάκα με εβραϊκή επιγραφή (ΗΛ63). Ζευγάρι θανόντων ενώνεται με όρκους αιώνιους. Χρονολογείται στο 1648 Οι Εβραίοι εμφανίστηκαν στην Ελλάδα μετά την εκδίωξή τους από την Ισπανία το 1492. Η εβραϊκή κοινότητα της Ηλείας δεν ήταν από τις σημαντικότερες της δυτικής Πελοποννήσου. Καταστράφηκε και αυτή, όπως και οι υπόλοιπες δεκαπέντε της Πελοποννήσου (εκτός από αυτή των Πατρών), κατά την Επανάσταση του 182 1 . Το έκθεμα είναι μοναδικό γιατί συνδέεται με τη μοίρα των εβραϊκών κοινοτήτων της Πελοποννήσου και την έλλειψη άλλων παρόμοιων καταλοίπων στο νομό.

Περιγραφή εικόνας

Bronze devotional pendant with the Virgin and Child and Latin inscriptions (HM729), 16th–17th century. From a grave in the Church of Saint Francis at Glarentza. Its western origin suggests a connection with the Latin community, possibly a Venetian man or woman who lived and died in Elis. The find indicates continued use of the church grounds for burial after Glarentza’s decline in the 15th century.

Περιγραφή εικόνας

Gold Venetian ducat struck during the rule of Doge Alvise I Mocenigo (1570–1577). Venice was a major Mediterranean trading power from the 12th to the 18th century, and its coins circulated widely. The obverse shows the doge kneeling before Saint Mark, patron of Venice; the reverse depicts Christ within a mandorla.

Ηλεία: τόπος πολιτισμικών ανταλλαγών

Η Ηλεία είναι ένα χωνευτήρι λαών και θρησκευμάτων στο οποίο ζουν χριστιανοί και μουσουλμάνοι, Έλληνες, Οθωμανοί, Εβραίοι, Αλβανοί. Ένας κόσμος που για τους Τούρκους κυρίαρχους αποτελείται από γκιαούρηδες (Έλληνες), γιους του Οσμάν (Οθωμανούς) και τσιφούτες (Εβραίους).

Αλλά και οι Ενετοί στον κόσμο αυτό δεν παύουν ποτέ να κάνουν αισθητή την παρουσία τους. Εκτός όμως από τους διαφορετικούς λαούς που συμβιώνουν, ξένα πολιτισμικά στοιχεία φτάνουν επίσης στην περιοχή μας μέσω του εμπορίου που αναπτύσσει η Ηλεία με την Ιταλία, το ενετοκρατούμενο Ιόνιο και τις άλλες περιοχές της αυτοκρατορίας.

Οι επιγραφές που εκτίθενται, τα νομίσματα και τα κεραμικά σκεύη εργαστηρίων της Ανατολής και της Δύσης, δείχνουν τη συμβίωση των λαών και τις επαφές της Ηλείας με τον ευρύτερο κόσμο της Μεσογείου.