Θρησκεία, λατρεία, ταφικά έθιμα στην Ηλεία κατά την Προϊστορική Περίοδο.

Επισκόπηση

Στις προϊστορικές κοινωνίες, η θρησκεία αποτελούσε έναν ισχυρό συνδετικό κρίκο και στοιχείο ταυτότητας. Κοινά ιερά σύμβολα και τελετουργικά αντικείμενα παραπέμπουν σε επιρροές και στενές σχέσεις με την Μινωϊκή Κρήτη.

Για τις λατρευτικές πρακτικές και δοξασίες των Ηλείων στους προϊστορικούς χρόνους αντλούμε πληροφορίες από τις φιλολογικές μαρτυρίες που κάνουν αναφορά σε πανάρχαιους μύθους οι οποίοι αρχικά συντηρούνταν αποκλειστικά μέσω της παράδοσης. Ιερά κτίσματα από την περίοδο αυτή δεν έχουν εντοπιστεί, γεγονός που συνηγορεί στην πραγματοποίηση τελετουργιών σε υπαίθρια ιερά (κορυφές λόφων, σπήλαια κ.α.).

Θεότητες όπως ο Κρόνος, η Ρέα, ο Ιδαίος Ηρακλής, ο Σωσίπολις, η Γαία λατρεύονταν στην Ολυμπία πριν αλλά και μετά την επικράτηση του πανίσχυρου Ολύμπιου Δία.

Η λατρεία των θεοτήτων ήταν απλή και μαρτυρείται από διάφορα σπονδικά ρυτά και ανθρωπόμορφα ειδώλια.

Κατά την Προϊστορική Εποχή, ιδιαίτερα σαφή είναι τα στοιχεία που διαθέτουμε για τις ταφικές πρακτικές, κυρίως μέσα από ευρήματα των Πρωτοελλαδικών, Μεσοελλαδικών και Μυκηναϊκών νεκροταφείων. Στην Πρωτοελλαδική και Μεσοελλαδική περίοδο, οι νεκροί ενταφιάζονταν σε πίθους, θαλαμωτούς, κιβωτιόσχημους και λακκοειδείς τάφους, πολλές φορές σε εμβρυακή στάση, με ελάχιστα προσωπικά αντικείμενα.

Στους Μυκηναϊκούς χρόνους, παρατηρείται εντυπωσιακή αύξηση στον αριθμό και την πολυτέλεια των τάφων και των κτερισμάτων. Τα μυκηναϊκά νεκροταφεία της Ηλείας, κυρίως στο βόρειο τμήμα της περιοχής, εντοπίζονται όλοι οι τύποι τάφων (λακκοειδείς, θαλαμωτοί, θολωτοί), με κυριαρχία των θαλαμωτών στα οργανωμένα νεκροταφεία.

Η μεγάλη ποικιλία των ταφικών μορφών και των πλούσιων κτερισμάτων αντανακλά τη σύνθετη κοινωνική ιεραρχία των Μυκηναίων και αποκαλύπτει πολλά για τις αντιλήψεις τους γύρω από τον θάνατο.

Ένα συγκινητικό εύρημα αποτελεί το κρανίο μιας Μυκηναίας από θαλαμωτό τάφο στην Καυκανιά, στο οποίο διατηρήθηκε το γυάλινο μπλε διάδημα με το οποίο την είχαν στολίσει για την ταφή της.

Μυκηναϊκά Νεκροταφεία της Ηλείας

Διαβάστε την περιγραφή

Πήλινο σύνθετο αγγείο με αποστάγματα υαλόμαζας Π4572. Σημαντικό ταφικό κτέρισμα των μυκηναϊκών χρόνων. Η ράχη της τριμερούς λαβής φέρει αποστάγματα κυανής υαλόμαζας, που απαντά και στους δίσκους της διάρθρωσης του σύνθετου αυτού αγγείου. Φέρει γραπτή διακόσμηση. Αγγείο, η χρήση του οποίου δεν έχει καθοριστεί σαφώς. Προέρχεται από την Παλιομπουκουβίνα, περιοχή της κοινότητας Αγίας Τριάδας. Μυκηναϊκή εποχή, ΥΕ (β΄ μισό 16ου – 12ος αι. π.Χ.).

Διαβάστε την περιγραφή

Μεγάλο πήλινο ρυτό (Π00070). Είναι συγκολλημένο και συμπληρωμένο. Το οξύ κωνικό σώμα διαθέτει ευρύ στόμιο με ελαφρά κοίλο λαιμό. Η λαβή είναι ταινιωτή και υπερυψωμένη. Καλύπτεται καθ’ όλο το ύψος από ταινίες παράλληλες. Ήταν τελετουργικό σκεύος το οποίο χρησιμοποιήθηκε ως ταφικό κτέρισμα. Προέρχεται από τον τύμβο του Κάτω Σαμικού. Θέση Κλειδί. Μυκηναϊκή εποχή, ΥΕ ΙΙΙ Α2 (β’ μισό 14ου αι. π.Χ.)

Διαβάστε την περιγραφή

Πήλινο ακέραιο ειδώλιο τύπου Ψ (Π08231). Έχει στρογγυλό ή ελλειπτικό πάνω κορμό και στηρίζεται σε κυλινδρικό στέλεχος. Φορά υψηλό πόλο. Έχει διακόσμηση γραπτή και πλαστική. Κατά μια θεωρία τα μικρά αυτά ειδώλια (Ψ) απεικόνιζαν θεότητες. Έχουν επίσης, ερμηνευθεί ως θείες τροφοί, επειδή βρίσκονταν σε τάφους – συνήθως μικρών παιδιών – αλλά και ως απλά αφιερώματα σε ιερά ή παιχνίδια. Ταφικό κτέρισμα από το νεκροταφείο Κλαδέου. Μυκηναϊκή εποχή, ΥΕ ΙΙΙ (14ος – 12ος αι. π.Χ.)

Διαβάστε την περιγραφή

Κρανίο με διάδημα από υαλόμαζα (Δ1425) Βρέθηκε σε θαλαμωτό τάφο στην Καυκανιά στη θέση Καραβάς, κοντά στην Αρχαία Ολυμπία. Ανήκει σε νεαρή γυναίκα, ηλικίας περίπου 21 ετών. Το διάδημα αποτελείται από τρεις σειρές ανάγλυφων γυάλινων πλακιδίων τα οποία διατήρησαν το εντυπωσιακό μπλε χρώμα τους. Στην Ηλεία έχει εντοπιστεί άλλο ένα παρόμοιο εύρημα, ένα κρανίο από το νεκροταφείο Στραβοκέφαλου-Κλαδέου, πάνω στο οποίο σώζεται επίσης διάδημα. Τα ευρήματα αυτά παρέχουν σημαντικά ανθρωπολογικά και κοινωνιολογικά πορίσματα και πληροφορίες σχετικά με το φύλο, την ηλικία την κοινωνική θέση και πιθανότατα τις ασθένειες και αιτίες θανάτου. Υστεροελλαδική ΙΙΙ (14ος-12ος αι. π.Χ.).

Πλήθος πληροφοριών σχετικά με τα μυκηναϊκά έθιμα ταφής αντλούμε από τα πλούσια κτερίσματα των ηλειακών νεκροπόλεων. Εξέχοντα έργα τέχνης αποτελούν οι μοναδικές εικονιστικές παραστάσεις  Πρόθεσης και Εκφοράς, από την Αγία Τριάδα και τον Κλαδέο, που διασώθηκαν σε τμήμα κρατήρα και αμφορέα αντίστοιχα. Χάρη σε αυτές, γνωρίζουμε λεπτομερώς όλα τα στάδια της ταφικής τελετουργίας, όπως το θρήνο, την εκφορά, την ταφή, το νεκρόδειπνο, τη θυσία ζώου, και τις μεταθανάτιες σπονδές – προσφορές. Έργα του ιδίου εργαστηρίου, πιθανόν και του ιδίου καλλιτέχνη, τα αγγεία είχαν χρησιμοποιηθεί ως σήματα τάφων. Άλλα λατρευτικά και τελετουργικά σκεύη (βάσεις υποκρατηρίων, βάση με προσφορά ειδωλίων), μας πληροφορούν για τις προσφορές προς τους νεκρούς.

Τμήμα κρατήρα με σκηνή «Πρόθεσης»

Υστεροελλαδική ΙΙΙ Γ (12ος αι. π.Χ.).

Αποσπασματικά σωζόμενα όστρακα, μερικώς συμπληρωμένα. Ημισφαιρικό σώμα, με έξω νεύοντα χείλη. Παράσταση με σκηνή πρόθεσης νεκρού. Πρόκειται για μοναδική εικονιστική παράσταση που μαζί με εκείνη της εκφοράς, αποτελούν τον κεντρικό άξονα ανάπτυξης των ταφικών εθίμων – ταφικής τελετουργίας.  

Αγία Τριάδα, Παλιομπουκουβίνα

Τμήμα αμφορέα με παράσταση εκφοράς

Υστεροελλαδική ΙΙΙΓ (ύστερη, τέλος 12ου αι. π.Χ.)

Σημαντικότατο εύρημα, μοναδικό για την μυκηναϊκή εικονογραφία, εφόσον η παράσταση της πεζής εκφοράς δεν έχει παράλληλα. Αποτελεί συνέχεια εικονογραφικά της πρόθεσης νεκρού του κρατήρα της Αγίας Τριάδας, ενώ και τα δύο αγγεία ήταν σήματα τάφων. Υστεροελλαδική ΙΙΙΓ (ύστερη, τέλος 12ου αι. π.Χ.)

Κλαδέος, Τρύπες. Θαλαμωτός τάφος 8, δρόμος